Kurierek Nr 1 – Historia Polski w XX wieku

   Prezentowany Państwu Kurierek Nowości poświęciłam publikacjom dotyczącym historii Polski w XX w. Prawie wszystkie książki wydane zostały w serii „Dokumenty" oraz „Monografie". W serii „Dokumenty" i „Monografie" publikowane są nieznane dotychczas materiały archiwalne dotyczące najnowszej historii Polski. Pokazują one różne formy represji, jakich obywatele polscy doświadczyli w latach 1939-1989 ze strony władz nazistowskich i komunistycznych oraz zorganizowane i spontaniczne przejawy oporu społecznego, a także losy obywateli polskich w latach 1939-1989.

1. Gajownik Tomasz. Tajny front niewypowiedzianej wojny : działalność polskiego wywiadu wojskowego na Litwie w latach 1921-1939. Warszawa : Instytut Pamięci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2010 (sygn. 105338)
   Prezentowana publikacja przedstawia działalność polskiego wywiadu wojskowego w Republice Litewskiej w latach 1921-1939, która stanowiła jeden z odcinków skomplikowanych relacji między Rzeczpospolitą Polską a Litwą. W szerszej perspektywie ukazano dzieje litewskich służb specjalnych, ich początki oraz rozwój organizacyjno - strukturalny w okresie międzywojennym, przedstawiono wybrane afery szpiegowskie oraz scharakteryzowano prace wywiadu polskiego w sferze ewidencyjno-studyjnej w zakresie polityki wewnętrznej i zagranicznej Litwy.
Niniejsza książka została nagrodzona w konkursie im. Władysława Pobóg-Malinowskiego za Najlepszy Debiut Historyczny Roku 2008.

2. Jaworski Paweł.
Marzyciele i oportuniści : stosunki polsko-szwedzkie w latach 1939-1945Warszawa : Instytut Pamięci Narodowej, 2009 (sygn. 105342)
  Autor, wykorzystując rozległą bazę źródłową, wypełnia „białą plamę" w polskiej historiografii. Sprawę polską w latach drugiej wojny światowej przedstawia przez pryzmat wzajemnych relacji rządu RP na uchodźstwie z władzami szwedzkimi. Dwustronne stosunki dyplomatyczne, zredukowane po podbojach niemieckich do minimum, zintensyfikowały się wraz z sukcesami aliantów. Najważniejszym rezultatem tego procesu było zapoczątkowanie rokowań nad układem gospodarczym o współpracy powojennej obu krajów. Autor odtwarza szwedzką grę dyplomatyczną wokół tych negocjacji ostatecznie zakończonych podpisaniem porozumienia z Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej w Warszawie. Polityce przychylnej planom Stalina wobec Polski towarzyszył szeroki program pomocy humanitarnej. W pracy zostały także przedstawione reakcje szwedzkiej prasy na wydarzenia w Polsce.

3. Kruszyński Marcin.
Ambasada RP w Moskwie 1921-1939. Warszawa : Instytut Pamięci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2010 (sygn. 105347)
   Monografia jest pierwszą próbą przedstawienia działalności jednej z najważniejszych placówek dyplomatycznych międzywojennego MSZ. O jej wyjątkowości decydowała ranga relacji II RP ze Związkiem Radzieckim, kluczowa dla międzynarodowego położenia Polski, a także specyfika państwa-gospodarza.
Czytelnik znajdzie w tej publikacji informacje o meandrach polskiej polityki wschodniej realizowanej za pośrednictwem ambasady. Wiele miejsca w książce poświęcono też życiu codziennemu polskich dyplomatów w Moskwie, nieustannie inwigilowanych przez radzieckie służby specjalne. Przyjaźń i zawiść, miłość i zdrada, uczciwość i kłamstwo, nic co ludzkie nie było personelowi misji obce. Autor opisał również funkcjonowanie konsulatów polskich w ZSRR, podległych ambasadzie moskiewskiej. Nie zapomniał również o sferze wywiadu, państwo polskie bowiem w różnoraki sposób próbowało pozyskiwać informacje o ZSRR.
Książka ta została nagrodzona w konkursie im. Władysława Pobóg-Malinowskiego za Najlepszy Debiut Historyczny Roku 2008.

4. Kryptonim "Gracze" : Służba Bezpieczeństwa wobec Komitetu Obrony Robotników i Komitetu Samoobrony Społecznej "KOR" 1976-1981
. Wybór, wstęp i oprac. Łukasz Kamiński i Grzegorz Waligóra.
Warszawa : Instytut Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2010 (sygn. 105345)
   23 września 1976 r. założono Komitet Obrony Robotników, rok później przekształcony w Komitet Samoobrony Społecznej „KOR". Jego powstanie zapoczątkowało nowy etap w dziejach opozycji w PRL. Służba Bezpieczeństwa rozpracowywała Komitet w ramach operacji o kryptonimie „Gracze", wielu członków i współpracowników KOR inwigilowano w ramach odrębnych spraw. Niniejszy tom zawiera wybór z zachowanej dokumentacji, ukazuje zarówno mechanizm działeń SB, jak również przypomina różnorodne formy aktywności Komitetu.

5. Kryptonim "Klan" : Służba Bezpieczeństwa wobec NSZZ "Solidarność" w Gdańsku. T. 1, Wrzesień 1980 - wrzesień 1981. Wstęp Sławomir Cenckiewicz ; wybór i oprac.: Marzena Kruk, Radosław Żydonik ; (współpr. Sławomir Cenckiewicz). Warszawa ; Gdańsk : Instytut Pamięci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2010 (sygn. 105346)
   Podpisane 31 sierpnia 1980 r. porozumienie między Komisją Rządową a Międzyzakładowym Komitetem Strajkowym gwarantowało powołanie niezależnego od władzy związku zawodowego. W wyniku tego porozumienia 17 września 1980 r. w Gdańsku przedstawiciele robotników ogłosili powstanie Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność".
Sprawę o kryptonimie „Klan" zarejestrowano 14 listopada 1980 r. „w celu ochrony działalności NSZZ Solidarność". Początkowo prowadził ją Wydział III „A" KW MO w Gdańsku. Po reorganizacji struktur aparatu bezpieczeństwa w okresie stanu wojennego sprawę przejął Wydział V, a w 1983 r. ostatecznie Inspektorat 2 WUSW w Gdańsku. Biorąc pod uwagę fakt zniszczenia przez gdańską bezpiekę w latach 1980-1990 niemal wszystkich materiałów operacyjnych dotyczących organizacji i osób występujących przeciwko władzy w latach osiemdziesiątych zachowanie akt sprawy o kryptonimie „Klan" powoduje, iż jest to bezcenny zbiór dokumentów, pozwalający prześledzić działania SB wobec Związku.

6. Niepiękny wiek XX. Kom. red. Jerzy Eisler (przewodn.) [et al.]. Warszawa : Instytut Pamięci Narodowej. Komsja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2010 (sygn. 105340)
   Powyższa książka jest zbiorowym dziełem czterdziestu przyjaciół, kolegów, współpracowników i uczniów prof. Tomasza Szaroty, ofiarowanym na siedemdziesięciolecie jego urodzin. Tytuł „Niepiękny wiek dwudziesty" świadomie nawiązuje do tytułu znanej pracy Jerzego W. Borejszy - „Piękny wiek XIX". Nie ulega bowiem wątpliwości, że wiek XX - stulecie m. in. dwóch wojen światowych, totalitaryzmów: czerwonego, czarnego i brunatnego, ludobójstwa na masową skalę, kolonializmu i neokolonializmu, komunizmu u władzy, wielu krwawych wojen w Trzecim Świecie - nie był piękny. Ale właśnie wiekiem XX od prawie pół wieku zajmuje się prof. Tomasz Szarota.

7. Pleskot Patryk. "Tarcza partii i narodu" : kontrwywiad Polski Ludowej w latach 1945-1956 : zarys struktur i wybór źródeł. Warszawa : Instytut Pamięci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, 2010 (sygn. 105353)
   Kontrwywiad Polski Ludowej, szczególnie w latach 1944-1956, nie zajmował się wyłącznie wyszukiwaniem szpiegów obcych służb specjalnych. Wskutek ścisłego zespolenia „profesjonalnej" działalności kontrwywiadowczej z komunistyczną ideologią totalitarnego państwa szpiegostwo zarzucano nie tylko rzeczywistym agentom, ale także po prostu wrogom „ludowej ojczyzny", z członkami podziemia niepodległościowego i polską emigracją na czele. Kontrwywiad pełnił zarazem funkcje lustracyjne - tropił pozostałości struktur hitlerowskich oraz dawnych współpracowników niemieckiego okupanta.
Książka stara się możliwie wszechstronnie ukazać tę wielokierunkową działalność kontrwywiadu. Za pomocą źródeł przybliża egzotyczne nieraz techniki operacyjne, prozaiczne problemy funkcjonowania kształtującego się aparatu represji, a także stan wiedzy komunistycznych służb o zachodniej aktywności wywiadowczej.

8. Ruzikowski Tadeusz. Stan wojenny w Warszawie i województwie stołecznym 1981-1983. Warszawa : Instytut Pamięci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2009 (sygn. 105337)
   Niniejszy tom wpisuje się w coraz bardziej popularny nurt badań regionalnych. Autor przedstawia historię stanu wojennego (1981-1983) w Warszawie oraz byłym województwie stołecznym. Opisuje poczynania aparatu władzy, różnorodne formy sprzeciwu społecznego, aktywność opozycji oraz szykany i represje wobec niej, działania Kościołów chrześcijańskich, a także ówczesne problemy dnia powszedniego. Określa też specyfikę stanu wojennego na wybranym terenie oraz w odniesieniu do niektórych wątków poszukuje analogii historycznych.
Publikację wzbogacają fragmenty relacji świadków wydarzeń: członków PZPR, komisarzy wojskowych, działaczy opozycji różnego szczebla i przedstawicieli środowisk kościelnych.

9. Sacewicz Karol. Centralna prasa Polski Podziemnej wobec komunistów polskich 1939-1945. Warszawa : Instytut Pamięci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, 2009 (sygn. 105339)
   Podczas II wojny światowej i okupacji niepodległościowemu polskiemu podziemiu przyszło walczyć o wolną i niepodległą oraz w pełni suwerenną Polskę nie tylko z niemieckim oraz sowieckim agresorem, ale także z „polskim" ruchem komunistycznym, tym w kraju (reprezentowanym przez PPR, GL-AL) i tym w ZSRR (ZPP, PKWN). Polem wzajemnych zmagań stała się przede wszystkim prasa konspiracyjna. Prezentowana książka jest próbą ukazania tej nieformalnej wojny z perspektywy prasy centralnych ośrodków politycznych i wojskowych, agend i organizacji Polski Podziemnej. Zamierzeniem autora było także pokazanie stanu wiedzy środowisk niepodległościowych o działalności i celach czynników „K" oraz toczonych w tych środowiskach sporów o metody, formy i zakres zwalczania działalności komunistycznej w ogarniętej wojną Polsce.

 

Oprac. Anna Stefaniak

Powrót do 2013