Kurierek Nr 1- Historia powszechna i historia Polski w XX wieku

     W niniejszym Kurierku Nowości chciałabym przybliżyć Państwu książki dotyczące różnych zagadnień z historii powszechnej i historii Polski w XX w. Prezentowane prace poruszają m. in.  tematykę łagrów sowieckich, „odwilży" po roku 1956, czasów PRL-u, strat po I i II wojnie światowej.

1. Bogumił Zuzanna. Pamięć GUŁagu. Kraków : Universitas, cop. 2012 (sygn. 106842)
     Za punkt wyjścia swoich rozważań autorka przyjęła koniec lat osiemdziesiątych, gdyż dopiero wówczas rozpoczął się proces kreowania zupełnie nowej sytuacji, która umożliwiła zrozumienie skali i zasięgu represji sowieckich. Autorka przygląda się temu procesowi z perspektywy mieszkańców czterech regionów, które w sposób szczególny zostały doświadczone przez GUŁag  (Wyspy Sołowieckie, Republika Komi, region permski, Kołyma). Przywołując konkretne wydarzenia, jakie się tam rozegrały, pokazuje, w jaki sposób wypowiedziane w tym okresie wspomnienia stawały się fenomenem społecznym, przedmioty - dowodami historii, a odnalezione cmentarze - dziedzictwem przeszłości. Ten szczegółowy opis etnograficzny pozwala zrozumieć, jak doszło do tego, że w społeczeństwie sowieckim zrodziła się potrzeba tworzenia miejsc pamięci, które będą chronić pamięć GUŁagu. Następnie autorka analizuje wybrane miejsca pamięci łagiernej przeszłości, starając się dotrzeć do ich głębszych sensów. Jej celem jest ustalenie funkcji i znaczenia, jakie przypisują tym miejscom współcześni Rosjanie.


2.
Ciesielski Stanisław. Gułag : radzieckie obozy koncentracyjne 1918-1953. Warszawa : Instytut Pamięci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2010 (sygn. 107580)
     Jest to pierwsza na polskim rynku monografia poświęcona obozom, koloniom i osiedlom specjalnym, tworzącym jeden z podstawowych elementów radzieckiego systemu penitencjarnego, a zarazem stanowiącym ważną część gospodarki państwa. Autor analizuje zmiany polityki karnej i represyjnej oraz wpływ tych zmian na funkcjonowanie obozów. Otrzymujemy dynamiczny obraz struktury łagrowej, warunków pracy i życia w obozach, uzupełniony o charakterystykę socjologiczną więźniów i zesłańców, a także ich nadzorców.
Termin „GUŁag" przeważnie jest używany jako potoczna nazwa systemu obozów koncentracyjnych w Związku Radzieckim. Niekiedy pojawia się jako synonim całego systemu penitencjarnego w tym kraju. W rzeczywistości GUŁag (Gławnoje uprawlenije łagieriej) to nazwa centralnej instytucji nadzorującej system miejsc odosobnienia lub jego segment obejmujący właśnie obozy koncentracyjne. Instytucja ta została utworzona dopiero w 1930 r., podczas gdy obozy koncentracyjne istniały w Rosji Radzieckiej od 1918 r.

3. Nastałek-Żygadło Gabriela. Filmowy portret problemów społecznych w "czarnej serii" (1956-1958). Warszawa : Instytut Pamięci Narodowej - Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2013 (sygn. 107575)
     Autorka potraktowała filmy dokumentalne powstałe w okresie popaździernikowej odwilży jako źródło historyczne do nakreślenia obrazu społecznych problemów i patologii lat 1956-1958. Częściej zdarza się, że twórca filmowego lub radiowego dokumentu korzysta z wiedzy historyka. W tym wypadku historyk sięgnął po obrazy filmowe „czarnej serii", stworzone w krótkim okresie rozluźnienia zakazów komunistycznej cenzury.
Z perspektywy dzisiejszego widza obrazy te przypominają bardziej film fabularny niż dokumentalny. Ze względu na cenzurę - niektóre wątki musiały być przemilczane, na wiele pytań nie można było udzielić wyczerpujących odpowiedzi, gdyż te stanowiły bezpośrednie oskarżenie panującego systemu. Wielką rolę odgrywały też ograniczenia czasowe, a jeszcze większą sprzętowe - archaiczny sprzęt uniemożliwiał swobodną obserwację, a także skazywał reżyserów na zastosowanie komentarza. Książka ta została nagrodzona w konkursie im. Władysława Pobóg-Malinowskiego na Najlepszy Debiut Historyczny.

4. Nowakowski Marek. Mój słownik PRL-u. Warszawa : Instytut Pamięci Narodowej, 2012 (sygn. 107576)
     Wyrosło już całe pokolenie Polaków urodzonych po 1989 r. Książka Marka Nowakowskiego może pomóc im poznać i zrozumieć odmienne warunki, w jakich żyli ich rodzice. Natomiast starszym, którzy mają własne doświadczenie peerelu książka ta przypomni o tym, z czym stykali się na co dzień.

      „Mój słownik PRL-u" to nie jest zbiór ułożonych alfabetycznie haseł-definicji. Każde przywoływane na tych kartach hasło to małe opowiadanie, obrazek z życia. Część z nich przypomina grozę tamtego ustroju, część, z dzisiejszej perspektywy, budzi już tylko śmiech. Ale wszystkie zadają kłam powtarzanemu czasem sloganowi „za komuny było lepiej".

     Krótkie opowiadania „Agitatorzy", „Budka z piwem", „Gazik", „Pociągi przyjaźni" zilustrowane rysunkami satyrycznymi Andrzeja Krauzego ukazują może niepełny obraz PRL-u, ale obraz bardzo prawdziwy.

5. Operacja "Zorza II" : Służba Bezpieczeństwa i Komitet Wojewódzki PZPR wobec wizyty Jana Pawła II w Trójmieście : (czerwiec 1987). Wybór, red. nauk. i wstęp Sławomir Cenckiewicz, Marzena Kruk. - Warszawa ; Gdańsk : Instytut Pamięci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2008 (sygn. 107999)
     W serii „Dokumenty" publikowane są nieznane dotychczas materiały archiwalne dotyczące najnowszej historii Polski. Pokazują one różne formy represji, jakich obywatele polscy doświadczyli w latach 1939-1989 ze strony władz nazistowskich i komunistycznych, oraz zorganizowane i spontaniczne przejawy oporu społecznego.

     Celem operacji „Zorza II" była „ochrona operacyjna" trzeciej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski. Odpowiedni plan działań SB powstał w MSW na przełomie lat 1986 i 1987. Kierownikiem sztabu operacji „Zorza II" został gen. Zbigniew Pudysz. Odbiciem centralnej operacji „Zorza II" były jej regionalne mutacje tworzone przez wojewódzkie urzędy spraw wewnętrznych. Taki plan powstał również w Gdańsku w lutym 1987 r. Osobą odpowiedzialną za jego realizację został płk Jan Sosnowski - jeden z zastępców komendanta wojewódzkiego ds. SB i były naczelnik Wydziału IV SB w Gdańsku. Zamieszczone w niniejszej publikacji dokumenty dotyczą przebiegu operacji „Zorza II" na terenie Trójmiasta. Równocześnie ukazują one stosunek kierownictwa SB i KW PZPR w Gdańsku do wizyty Jana Pawła II w Polsce w czerwcu 1987 r.

6. Polska 1939-1945 : straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami. Pod red. Wojciecha Materskiego i Tomasza Szaroty. Warszawa : Instytut Pamięci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2009 (sygn. 107579)
     Wybitni polscy historycy przedstawiają wyniki swoich badań, dążąc do wieloaspektowego ujęcia problemu polskich strat osobowych w okresie II wojny światowej. Jednocześnie przybliżają czytelnikom historię badań nad ustaleniem liczby ofiar śmiertelnych okupacji niemieckiej i sowieckiej w Polsce, skali i rodzaju represji, którym ludność polska i mniejszości narodowe II Rzeczypospolitej były poddawane przez okupantów. W 70-tą rocznicę wybuchu II wojny światowej sporządzenie takiego raportu historyków jest obowiązkiem wobec polskiego społeczeństwa.

     W okresie II wojny światowej nie wszystkie narody w takim samym stopniu doświadczyły warunków i konsekwencji okupacji. W Polsce Żydzi i Polacy pochodzenia żydowskiego stali się ofiarami planowego ludobójstwa. Podobny los zgotowano polskiej inteligencji. Jako ludobójstwo kwalifikowane są dzisiaj także działania oddziałów zbrojnych OUN-UPA w latach 1942-1945, skierowane przeciwko polskiej mniejszości na Kresach Południowo-Wschodnich. Każda polska rodzina bądź straciła kogoś ze swoich bliskich, bądź też ucierpiała wskutek represji. W latach 1939-1945 w wyniku działań okupantów niemieckich i sowieckich Polacy zostali poddani kilkakrotnym falom wypędzeń i deportacji, wywózkom na przymusowe roboty do Niemiec i do Gułagu, aresztowaniom, łapankom, spektakularnym egzekucjom, wywózkom do obozów koncentracyjnych  i na zesłanie. Wcielano ich do okupacyjnych armii. Jednocześnie byli pozbawieni podstawowych praw: religijnych, prawa do edukacji w języku ojczystym, prawa do stowarzyszeń czy do uczestnictwa w życiu kulturalnym.

7. Polskie Państwo Podziemne w depeszach do rządu RP Stanisława Mikołajczyka w Londynie 1943-1944. Wstęp, wybór i oprac. nauk. Mieczysław Adamczyk i Janusz Gmitruk. - Kielce : Wszechnica Świętokrzyska ; Warszawa : Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, 2012 (sygn. 108094)
     Prezentowany w powyższej publikacji zbiór dokumentów ukazał się 68 lat po ich wytworzeniu. Dokumenty te trafiły z Londynu do Polski razem z  Archiwum PSL na Uchodźstwie. Lektura prezentowanych dokumentów wytworzonych przed wybuchem Powstania Warszawskiego i zamieszczonych w tej książce niezbicie świadczy o niezwykłym znaczeniu 63 dni walk w Warszawie. Dokumenty te są bardzo cennym materiałem do analizowania wydarzeń w okupowanym kraju przełomu lat 1943 i 1944 r., czyli czasu, w którym zapadły decyzje aliantów o jego losach.

8. Romanowska Elżbieta. Karzące ramię sprawiedliwości ludowej : prokuratury wojskowe w Polsce w latach 1944-1955. Warszawa : Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Instytut Nauk Historycznych UKSW ; Łomianki : Wydawnictwo LTW, 2012 (sygn. 108017)
     Praca powyższa, dotycząca dziejów prokuratur wojskowych w Polsce w latach 1944-1955 ma charakter historyczno-prawny. Wyodrębnienie prokuratury w ramach struktur przesądzających o ustroju organów wymiaru sprawiedliwości ma bardzo ważne znaczenie. Podkreślić należy, że w nauce prawa karnego pomijano rozważania na ten temat. Autorka wskazuje, iż model prokuratury został przyjęty z systemu radzieckiego prawa karnego, z odrzuceniem klasycznego modelu procesu karnego opartego na zasadzie równości stron procesu. Radziecki model prokuratury był ściśle związany z funkcjonowaniem najwyższych władz państwowych kierujących państwem komunistycznym opartym na dyktaturze proletariatu z całkowitym odrzuceniem trójpodziału władz, na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. W tym układzie prokuratura obok funkcji dochodzeniowych, śledczych i oskarżycielskich miała strzec bezpieczeństwa wewnętrznego państwa w zakresie jego tworzenia, wykładni i stosowania.

9. Sula Dorota. Powrót ludności polskiej z byłego Imperium Rosyjskiego w latach 1918-1937. Warszawa : Wydawnictwo Trio, 2013 (sygn. 108020)
     Książka ta jest efektem zainteresowań badawczych realizowanych przez autorkę od 1999 roku. Jest pierwszym opracowaniem monograficznym na ten temat. Autorka przedstawia w nim zarówno próby spontanicznych, czasami nawet „nielegalnych", powrotów, jak i zorganizowaną akcję reemigracyjno-repatriacyjną ludności polskiej, która w wyniku różnych wydarzeń i splotów okoliczności, a przede wszystkim w konsekwencji pierwszej wojny światowej, znalazła się na terenie byłego Imperium Rosyjskiego. Odzyskanie przez Polskę niepodległości sprawiło, że setki tysięcy Polaków chciało powrócić do kraju. O powrocie myśleli potomkowie zesłańców, przedstawiciele „starej" emigracji, uchodźcy, marzyli też jeńcy. Mimo podpisywanych traktatów i zawieranych kolejnych umów nie wszystkim udało się wrócić.

 

Oprac. Anna Stefaniak

 

 

Powrót do 2015